Çocuklarda Kaygı Belirtileri Nelerdir?
Çocuklar da yetişkinler gibi zaman zaman kaygı yaşayabilir. Yeni bir okula başlamak, sınava girmek, arkadaş ilişkilerinde sorun yaşamak ya da anne babadan kısa süreli ayrılmak çocukta endişe yaratabilir. Bu duygular çoğu zaman gelişimin doğal bir parçasıdır.
Ancak kaygı uzun süre devam ediyor, çocuğun günlük yaşamını zorlaştırıyor veya okul, arkadaşlık ve aile ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa daha yakından ele alınması gerekebilir. Çocuklarda kaygı her zaman “Korkuyorum” ya da “Endişeliyim” sözleriyle anlaşılmaz. Bazı çocuklar duygularını davranışlarıyla veya bedensel yakınmalarıyla ifade eder.
Çocuklarda kaygı nasıl anlaşılır?
Kaygı belirtileri çocuğun yaşına, mizacına ve yaşadığı duruma göre değişebilir. Tek bir belirtiye bakarak çocuğun kaygı sorunu yaşadığı sonucuna varılamaz. Belirtilerin ne sıklıkta görüldüğü, ne kadar sürdüğü ve çocuğun hayatını nasıl etkilediği birlikte değerlendirilmelidir.
Duygusal belirtiler
Kaygı yaşayan bir çocuk:
- Sık sık kötü bir şey olacağından endişe edebilir.
- Ailesinden ayrılmak istemeyebilir veya ayrılık anlarında yoğun tepki gösterebilir.
- Hata yapmaktan, eleştirilmekten ya da başarısız olmaktan çok korkabilir.
- Yeni ortamlara girmekte veya yeni insanlarla tanışmakta zorlanabilir.
- Kendini huzursuz, gergin ya da kolayca korkmuş hissedebilir.
- Günlük olaylarla ilgili tekrar tekrar güvence isteyebilir.
Çocuk bu endişeleri her zaman açıkça anlatamayabilir. Bazen “Okula gitmek istemiyorum” der; asıl zorlandığı şeyin arkadaşlarıyla ilgili kaygı, başarısızlık korkusu veya ailesinden ayrılma endişesi olduğu sonradan anlaşılabilir.
Davranışsal belirtiler
Bazı çocuklarda kaygı, kaçınma davranışlarıyla kendini gösterebilir. Çocuk okula gitmeyi, arkadaşlarıyla buluşmayı, bir etkinliğe katılmayı veya daha önce yaptığı bir şeyi denemeyi reddedebilir. Uykuya geçişte zorlanma, anne babanın yanında kalma isteğinin artması, öfke nöbetleri ya da sık sık ağlama da görülebilir.
Bu davranışlar çocuğun “şımarık” veya “inatçı” olduğu anlamına gelmez. Çocuk, baş etmekte zorlandığı bir duygudan uzak durmaya çalışıyor olabilir. Davranışın arkasındaki ihtiyacı anlamaya çalışmak, yalnızca davranışı durdurmaya odaklanmaktan daha yararlı olabilir.
Bedensel belirtiler
Kaygı bedende de hissedilebilir. Çocukta karın ağrısı, baş ağrısı, mide bulantısı, kalp çarpıntısı, terleme veya uykuya dalmakta güçlük görülebilir. Bu yakınmalar özellikle okula gitme, sınav veya ayrılık gibi belirli durumların öncesinde tekrarlıyorsa çocuğun ne hissettiğini anlamaya çalışmak önemlidir.
Bedensel şikâyetleri doğrudan kaygıya bağlamak doğru olmaz. Sürekli tekrarlayan ya da şiddetli fiziksel yakınmalar için öncelikle bir sağlık uzmanına danışılmalıdır.
Her korku kaygı sorunu anlamına mı gelir?
Hayır. Çocukların gelişim dönemlerine göre bazı korkular yaşaması olağandır. Karanlıktan korkmak, yeni bir ortama alışırken çekingen davranmak veya önemli bir olay öncesinde heyecanlanmak tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez.
Dikkat edilmesi gereken nokta, kaygının çocuğun yaşamını ne ölçüde kısıtladığıdır. Çocuk korktuğu için okuldan, arkadaşlarından ya da sevdiği etkinliklerden sürekli uzaklaşıyor; günlük sorumluluklarını yerine getiremiyor veya yoğun sıkıntı yaşıyorsa destek ihtiyacı değerlendirilebilir. Çocuğun kaygısının şiddeti ve günlük işlevlerini etkileyip etkilemediği, uzman değerlendirmesinde önem taşır. NHS*
Kaygı yaşayan çocuğa ebeveynler nasıl yaklaşabilir?
Çocuğa “Korkacak bir şey yok” demek iyi niyetli olsa da, onun yaşadığı duygunun anlaşılmadığını hissettirebilir. Bunun yerine, “Bu durum seni endişelendirmiş gibi görünüyor. İstersen birlikte ne olduğunu konuşalım” gibi sakin ve yargılamayan bir yaklaşım deneyebilirsiniz.
Çocuğun anlatmasını beklemek, hemen çözüm önermekten daha etkili olabilir. “Sence en zor kısmı ne?” veya “Böyle hissettiğinde sana ne yardımcı oluyor?” gibi sorular, çocuğun duygusunu tanımasına ve ihtiyacını ifade etmesine destek olur.
Günlük düzenin mümkün olduğunca öngörülebilir olması da çocuğa güven verebilir. Okul ya da yeni bir etkinlik zor geliyorsa, çocuğu bir anda zorlamak yerine hazırlık yapmak ve süreci küçük adımlara bölmek işe yarayabilir. Amaç çocuğu korktuğu her durumdan uzak tutmak değil, kendini güvende hissederek adım adım baş etmesini desteklemektir.
Çocuklarda kaygı için ne zaman destek alınmalı?
Kaygı uzun süre devam ediyor, çocuğun okula gitmesini, arkadaşlık kurmasını, uyumasını veya günlük etkinliklere katılmasını belirgin biçimde zorlaştırıyorsa bir uzmandan görüş almak yararlı olabilir. Çocuğun duygularını, yaşadığı koşulları ve ihtiyaçlarını birlikte değerlendirmek; aileye nasıl destek olabileceği konusunda yol gösterebilir.
Çocuk ve Ergen Danışmanlığı kapsamında çocukla ve ailesiyle yürütülen çalışmalar, yaşanan güçlüğün daha iyi anlaşılmasına yardımcı olabilir. Süreç, çocuğun yaşına ve ihtiyacına göre planlanır. Gerekli durumlarda ilgili sağlık uzmanlarından da değerlendirme alınabilir.
Sık sorulan sorular
Çocuklarda kaygı hangi yaşlarda görülebilir?
Kaygı farklı yaşlarda ve farklı durumlarda görülebilir. Küçük çocuklarda ayrılık veya yeni ortamlara alışma öne çıkarken okul çağındaki çocuklarda okul, arkadaşlık ve başarıyla ilgili endişeler görülebilir. Belirtilerin anlamı çocuğun yaşına ve yaşam koşullarına göre değerlendirilmelidir.
Çocuklarda karın ağrısı kaygı belirtisi olabilir mi?
Karın ağrısı kaygıyla birlikte görülebilir; ancak her karın ağrısının nedeni kaygı değildir. Yakınma tekrarlıyorsa, şiddetliyse veya günlük yaşamı etkiliyorsa önce sağlık değerlendirmesi alınmalıdır. Ardından gerekirse duygusal etkenler de ele alınabilir.
Çocuğum okula gitmek istemiyorsa ne yapmalıyım?
Önce çocuğun okula gitmek istememesinin ardında ne olduğunu sakin biçimde anlamaya çalışın. Ayrılık endişesi, arkadaş ilişkileri, derslerle ilgili güçlükler veya başka bir durum etkili olabilir. Sorun sürüyor ve çocuğun günlük yaşamını etkiliyorsa okul ile iletişim kurmak ve uzman görüşü almak uygun olabilir.
Çocuklarda kaygı kendiliğinden geçer mi?
Bazı dönemsel endişeler, çocuk duruma alıştıkça azalabilir. Ancak kaygı sürüyor, artıyor veya çocuğun hayatını kısıtlıyorsa yalnızca zamanla geçmesini beklemek yerine profesyonel değerlendirme düşünülmelidir.
Çocuğunuzun yaşadığı kaygı hakkında destek almak isterseniz Uzman Kadromuz ve İletişim sayfalarından bilgi edinebilirsiniz.
*Belirtilerin gelişim dönemine göre değişebildiği ve değerlendirmede günlük yaşama etkisinin dikkate alınması gerektiği bilgileri NHS ve Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi kaynaklarıyla uyumludur.
